ODPOWIEDZIALNOŚĆ KARNA LEKARZA A PROJEKTOWANY SYSTEM ZDARZEŃ NIEPOŻĄDANYCH

Czy projektowany System Zdarzeń Niepożądanych (projekt ustawy o jakości w opiece zdrowotnej i bezpieczeństwie pacjenta z dnia 6.10.2022 r.) ochroni lekarza przed odpowiedzialnością karną?

Na gruncie projektowanej ustawy zdefiniowano pojęcie „zdarzenia niepożądanego”:

zdarzenie zaistniałe w trakcie lub w efekcie udzielenia bądź zaniechania udzielenia świadczenia opieki zdrowotnej, powodujące lub mogące spowodować negatywny skutek dla pacjenta, w szczególności zgon, uszczerbek na zdrowiu lub rozstrój zdrowia, chorobę, zagrożenie życia, konieczność hospitalizacji albo jej przedłużenia, a także uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia płodu; nie stanowi zdarzenia niepożądanego zdarzenie, którego skutek jest przewidywanym skutkiem prawidłowo udzielonego świadczenia opieki zdrowotnej

W uzasadnieniu do projektu ustawy wskazuje się, że celem Systemu Zdarzeń Niepożądanych ma być ochrona personelu medycznego w związku ze zgłoszeniem takiego zdarzenia. Zdaniem ustawodawcy proponowane rozwiązania mają zachęcić personel do ujawniania jak największej liczby zdarzeń niepożądanych, bez obawy o ewentualne sankcje z tym związane.

Jak realnie przedstawia się proponowana procedura zgłaszania zdarzeń niepożądanych?

  • Personel podmiotu wykonującego działalność leczniczą jest odpowiedzialny za identyfikowanie oraz zgłaszanie osobie odpowiedzialnej (kierownikowi podmiotu) wszystkich zdarzeń niepożądanych, niezależnie od stopnia ich ciężkości i prawdopodobieństwa, jakie wystąpiły w tym podmiocie.
  • Zgłoszenia zdarzenia niepożądanego personel dokonuje niezwłocznie po zaistnieniu zdarzenia, jednak nie później niż 72 godziny od jego zaistnienia.
  • Zgłoszenie o zdarzeniu niepożądanym obejmuje:
  • dane o osobach biorących udział w zdarzeniu umożliwiające zidentyfikowanie tych osób;
  • informacje o czasie i miejscu wystąpienia zdarzenia niepożądanego;
  • opis oraz okoliczności w jakich doszło do zdarzenia niepożądanego.
  • Dane osobowe osoby zgłaszającej zdarzenie niepożądane nie podlegają ujawnieniu lub udostępnieniu (tu rzecz jasna wyjątkiem sąd lub prokurator w związku z prowadzonym postępowaniem karnym, ale też Prezesa Funduszu w związku z czynnościami kontrolnymi)

Jakie „profity” przewiduje się dla osoby zgłaszającej zdarzenie niepożądane?

Otóż, w stosunku do takiej osoby zakazuje się stosowania działań represyjnych.

Projekt ustawy wymienia 21 rodzajów zakazanych działań represyjnych, w tym m. in. wypowiedzenie lub rozwiązanie bez wypowiedzenia stosunku pracy lub umowy wzajemnej, obniżenie wysokości wynagrodzenia, zawieszenie w wykonywaniu obowiązków pracowniczych lub służbowych… Są to zatem zasadniczo rozwiązania pozwalające osobie zgłaszającej uniknąć represji dotyczących jej stosunku pracy/stosunku służbowego.

Osoba zgłaszająca zdarzenie niepożądane ma być chroniona także poprzez zachowanie w tajemnicy jej tożsamości oraz okoliczności umożliwiających ujawnienie jej tożsamości.

Objęci ochroną we wskazanej wyżej formie mają być, poza osobą zgłaszającą, także pozostali członkowie personelu, którzy brali udział w zdarzeniu niepożądanym, JEŻELI ZDARZENIE TO ZOSTAŁO ZGOSZONE ZA ICH WIEDZĄ I ZGODĄ.

Co jednak z ochroną lekarza przed odpowiedzialnością karną?

Zasadniczo celem środowisk medycznych walczących o wprowadzenie tzw. systemu no – fault jest eliminacja odpowiedzialności karnej lekarzy za czyny nieumyślne. Czy do takiej eliminacji dojdzie?

W zakresie odpowiedzialności karnej lekarza proponuje się:

Fakultatywne zastosowanie przez sąd nadzwyczajnego złagodzenia kary wobec lekarza (oraz innych członków zespołu wymienionych w projekcie), który w związku z udzielaniem świadczeń opieki zdrowotnej dopuścił się przestępstwa określonego w:

art. 157 § 3 kodeksu karnego (lekki i średni uszczerbek na zdrowiu popełniony nieumyślnie)

 art. 160 § 3 kodeksu karnego (narażenie na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu popełnione nieumyślnie),

jeżeli sprawca zgłosił to zdarzenie niepożądane w ramach systemu, zanim o tym przestępstwie dowiedział się organ powołany do ścigania przestępstw.

W przypadku przestępstwa nieumyślnego narażenia na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu (art. 160 § 3 kk) sąd, zgodnie z założeniami projektu, będzie mógł też odstąpić od wymierzenia kary, w szczególności jeżeli sprawca starał się uchylić grożące niebezpieczeństwo.

Wyżej opisane możliwości nie będą miały zastosowania, jeżeli sprawca w czasie popełnienia przestępstwa był w stanie nietrzeźwości, pod wpływem środka odurzającego lub w inny sposób umyślnie lub rażąco naruszył reguły ostrożności wymaganej w danych okolicznościach.

Jakie wnioski nasuwają się po analizie proponowanych regulacji?

Przede wszystkim na „nadzwyczajne złagodzenie kary”, czy „odstąpienie od jej wymierzenia” może liczyć wyłącznie osoba zgłaszająca.

Co zatem z pozostałą częścią personelu, za którego wiedzą i zgodą zgłoszenia dokonano? Personel ten wolny jest od tzw. wyżej omówionych działań represyjnych, zaś od odpowiedzialności karnej już nie.

Zgodnie z proponowanymi zmianami, lekarz zgłaszający zdarzenie nie będzie uwalniał się w ten sposób od odpowiedzialności karnej. Będzie mógł liczyć na ewentualny łagodniejszy wymiar kary, co jednak pozostawiono do oceny sądu, bowiem proponowane ‘złagodzenia’ mają mieć charakter fakultatywny.

Nie sposób też oceniać projektu w oderwaniu od ostatniej nowelizacji Kodeksu karnego (ustawa z dnia 7.07.2022 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw).

Nowelizacja Kodeksu karnego generalnie bowiem zaostrza zasady odpowiedzialności karnej za wszystkie bez wyjątku przestępstwa, w tym czyny nieumyślne, błędy medyczne  itd. Diametralnie przebudowano wszak ogólne dyrektyw sądowego wymiaru kary (art. 53 kk), z których wyeliminowano choćby wychowawczy charakter kary.

Stąd, przy ogólnych tendencjach ustawodawcy do zaostrzania represji karnej, trudno o optymizm w zakresie stosowania łagodniejszych wymiarów kar wobec medyków.

Źródła:

  1. Projekt ustawy o jakości w opiece zdrowotnej i bezpieczeństwie pacjenta z dnia 6.10.2022 r.,
  2. (Dz.U.2022.1138 t.j. z dnia 2022.05.30)
  3. Ekspertyza Krakowskiego Instytutu Prawa Karnego z 19.07.2022 r.